Hipermobilite ve Ağrı: Eklem Esnekliği Neden Ağrıya Yol Açar?
Bazı insanların parmakları, dirsekleri veya dizleri diğer insanlara göre çok daha fazla hareket edebilir. Bu durum çoğu zaman “çok esnek olmak” şeklinde ifade edilir. Tıbbi olarak ise hipermobilite olarak adlandırılır.
Hipermobilite her zaman bir hastalık değildir. Pek çok kişi eklemleri normalden daha esnek olmasına rağmen herhangi bir sorun yaşamadan hayatına devam eder. Ancak bazı kişilerde eklemlerin aşırı hareketli olması zamanla kas ve eklem ağrısı, sık burkulma, kas yorgunluğu, eklemde güvensizlik hissi ve kronik ağrıya neden olabilir.
Özellikle açıklanamayan ve uzun süredir devam eden bel, boyun, diz, omuz veya yaygın kas-iskelet sistemi ağrısı bulunan kişilerde hipermobilite gözden kaçabilen nedenlerden biridir.
Hipermobilite Nedir?
Hipermobilite, bir veya birden fazla eklemin beklenenden daha geniş hareket açıklığına sahip olmasıdır.
Eklem hareketlerini kemikler kadar bağlar, tendonlar, eklem kapsülü ve çevredeki kaslar da kontrol eder. Bağ dokularının normalden daha gevşek olduğu kişilerde eklemler daha geniş açılara ulaşabilir.
Örneğin hipermobilitesi olan bir kişi:
- Dirseğini normalden fazla geriye doğru açabilir.
- Dizlerini ayakta dururken geriye doğru aşırı kilitleyebilir.
- Başparmağını ön kola doğru oldukça fazla yaklaştırabilir.
- Parmaklarını normalden fazla geriye bükebilir.
- Dizlerini bükmeden ellerini yere rahatlıkla koyabilir.
Ancak yalnızca bu hareketlerin yapılabiliyor olması hastalık olduğu anlamına gelmez.
Asıl önemli olan hipermobilitenin ağrı, instabilite veya tekrarlayan yaralanmalarla birlikte olup olmadığıdır.
Hipermobilite Ağrı Yapar mı?
Evet. Hipermobilite bazı kişilerde önemli bir kronik ağrı nedeni olabilir.
Eklemlerin normalden fazla hareket etmesi, onları çevreleyen kasların eklemi kontrol altında tutabilmek için daha fazla çalışmasına neden olabilir.
Bir anlamda kaslar gevşek olan eklemleri sürekli olarak “tutmaya” çalışır.
Bu durum zaman içerisinde:
- Kaslarda yorgunluk,
- Kas spazmları,
- Tendonlarda aşırı yüklenme,
- Bağlarda zorlanma,
- Tekrarlayan küçük yaralanmalar,
- Eklem çevresinde hassasiyet
oluşturabilir.
Bu nedenle hipermobilitesi bulunan bazı kişiler özellikle günün ilerleyen saatlerinde veya yoğun fiziksel aktivite sonrasında ağrılarının arttığını söyler.
Hipermobilitede Ağrı Neden Oluşur?
Hipermobiliteye bağlı ağrının tek bir nedeni yoktur.
1. Eklem İnstabilitesi
Bağların ve eklem kapsülünün normalden gevşek olması eklemin stabilitesini azaltabilir.
Hasta bunu bazen:
“Eklemim yerinden çıkacakmış gibi oluyor.”
“Dizime güvenemiyorum.”
“Ayak bileğim sürekli dönüyor.”
“Omzum boşlukta gibi hissediliyor.”
şeklinde tarif edebilir.
2. Kasların Aşırı Çalışması
Eklemi bağlar yeterince sıkı tutamadığında kaslar daha fazla çalışmak zorunda kalır.
Bu durum özellikle boyun, sırt ve bel kaslarında sürekli gerginlik ve yorgunluk oluşturabilir.
3. Tekrarlayan Mikrotravmalar
Eklemin hareket sınırlarının sürekli zorlanması bağ, tendon ve eklem kapsülünde küçük zorlanmalara yol açabilir.
Bu mikrotravmalar tekrarlandığında kronik ağrı gelişebilir.
4. Tendon Problemleri
Hipermobil kişilerde tendonlar eklem hareketlerini kontrol etmek için normalden daha fazla yük altında kalabilir.
Bu nedenle bazı hastalarda tekrarlayan tendinopatiler görülebilir.
5. Propriosepsiyon Bozukluğu
Propriosepsiyon, beynimizin eklemlerimizin hangi pozisyonda olduğunu algılayabilme yeteneğidir.
Hipermobilitesi bulunan bazı kişilerde eklem pozisyonunu algılama ve hareket kontrolü azalabilir.
Bu durum sık burkulma ve yaralanmaların nedenlerinden biri olabilir.
Hipermobilite Belirtileri Nelerdir?
Hipermobilitesi bulunan herkeste aynı şikâyetler görülmez.
Sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:
- Bel ağrısı
- Boyun ağrısı
- Diz ağrısı
- Omuz ağrısı
- Kalça çevresinde ağrı
- Ayak ve ayak bileği ağrıları
- El ve el bileğinde ağrı
- Kaslarda çabuk yorulma
- Uzun yürüyüş sonrası ağrı
- Uzun süre ayakta kalmakta zorlanma
- Tekrarlayan burkulmalar
- Eklemde boşluk veya güvensizlik hissi
- Eklemden ses gelmesi
- Tekrarlayan tendon problemleri
- Egzersizden sonra beklenenden uzun süren ağrı
Bazı hastalarda ağrı yalnızca birkaç eklemde görülürken bazı kişilerde daha yaygın olabilir.
Hipermobilite Bel ve Boyun Ağrısı Yapabilir mi?
Evet.
Omurgadaki küçük eklemler ve bağ dokuları omurganın stabilitesinde önemli rol oynar.
Hipermobilite bulunan kişilerde omurganın bazı segmentlerinde normalden fazla hareket olabilir. Kaslar bu hareketi kontrol etmek için daha fazla çalışmak zorunda kalabilir.
Sonuç olarak özellikle:
- Uzun süre oturmak,
- Bilgisayar başında çalışmak,
- Uzun süre ayakta kalmak,
- Eğilerek çalışmak,
- Uygun olmayan egzersizler
boyun ve bel ağrısını artırabilir.
Ancak hipermobilitesi olan her hastanın bel veya boyun ağrısının nedeni hipermobilite değildir. Disk hernisi, faset eklem ağrısı, sinir basısı ve diğer omurga sorunları da ayrıca değerlendirilmelidir.
Hipermobilite Diz Ağrısı Yapabilir mi?
Diz, hipermobiliteye bağlı şikâyetlerin sık görüldüğü bölgelerden biridir.
Özellikle dizlerini ayakta dururken sürekli geriye doğru kilitleyen kişilerde eklem çevresindeki bağ ve kaslara fazla yük binebilir.
Ağrı:
- Uzun yürüyüş,
- Merdiven kullanma,
- Çömelme,
- Uzun süre ayakta kalma,
- Yoğun egzersiz
sonrasında artabilir.
Kalça ve uyluk kaslarının güçlendirilmesi diz kontrolünün artırılmasında önemli olabilir.
Hipermobilite Omuz Ağrısı Yapabilir mi?
Omuz insan vücudunun en hareketli eklemlerinden biridir.
Bu geniş hareket açıklığının bedeli, omuzun stabilitesinin büyük ölçüde kaslara, tendonlara ve eklem çevresindeki bağ dokularına bağımlı olmasıdır.
Hipermobil kişilerde omuzda:
- Güvensizlik hissi,
- Tekrarlayan zorlanma,
- Tendon ağrıları,
- Subluksasyon hissi,
- Omuz çevresinde kas spazmı
görülebilir.
Hipermobilite Nasıl Anlaşılır?
Tanıda öncelikle hastanın öyküsü ve fizik muayenesi önemlidir.
Eklem hareket açıklığının değerlendirilmesinde en sık kullanılan yöntemlerden biri Beighton skorudur.
Beighton değerlendirmesinde el parmakları, başparmaklar, dirsekler, dizler ve gövde hareket açıklığı incelenir.
Toplam puan 9 üzerinden değerlendirilir.
Ancak önemli bir nokta vardır:
Beighton skoru tek başına hastalık tanısı koydurmaz.
Hastanın yaşı, geçmişteki esnekliği, ağrıları, tekrarlayan çıkık veya burkulmaları ve diğer bağ dokusu belirtileri birlikte değerlendirilmelidir.
Hipermobilite Spektrum Bozukluğu Nedir?
Günümüzde yalnızca “benign eklem hipermobilitesi” ifadesi yerine daha kapsamlı bir yaklaşım kullanılmaktadır.
Eklem hipermobilitesine;
- Kronik ağrı,
- Eklem instabilitesi,
- Tekrarlayan yaralanmalar,
- Propriosepsiyon problemleri
gibi klinik sorunların eşlik ettiği ancak başka bir bağ dokusu hastalığının tanı kriterlerinin karşılanmadığı kişilerde Hipermobilite Spektrum Bozukluğu (HSD) düşünülebilir.
Bu nedenle hipermobiliteyi yalnızca “fazla esnek olmak” şeklinde değerlendirmek doğru değildir.
Hipermobilite ve Ehlers-Danlos Sendromu Aynı Şey midir?
Hayır.
Her hipermobil kişi Ehlers-Danlos sendromu değildir.
Hipermobil Ehlers-Danlos sendromu, yani hEDS, eklem hipermobilitesinin yanı sıra farklı bağ dokusu bulgularının da bulunabildiği klinik bir tablodur.
hEDS’de eklem instabilitesi, çıkıklar, kronik ağrı ve bazı cilt-bağ dokusu özellikleri görülebilir.
Günümüzde hEDS için rutin olarak tanı koyduran özgül bir laboratuvar veya genetik test bulunmamaktadır ve tanı klinik kriterlerle konulmaktadır.
Özellikle;
- Tekrarlayan eklem çıkıkları,
- Belirgin eklem instabilitesi,
- Ciltte olağan dışı esneklik,
- Kolay morarma,
- Belirgin bağ dokusu özellikleri,
- Ailede benzer bulgular
bulunması durumunda daha ayrıntılı değerlendirme gerekebilir.
Hipermobilite Fibromiyalji ile Karışabilir mi?
Hipermobilitesi olan bazı kişilerde yaygın kas ve eklem ağrıları bulunabilir.
Bu nedenle klinik tablo zaman zaman fibromiyalji ile benzerlik gösterebilir.
Ayrıca aynı kişide birden fazla ağrı mekanizmasının birlikte bulunması da mümkündür.
Bu nedenle “her yerim ağrıyor” diyen hipermobil bir hastada ağrının yalnızca eklem gevşekliğiyle açıklanması doğru olmayabilir.
Ağrının mekanik, miyofasyal, nöropatik veya yaygın ağrı özellikleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Hipermobilite Tedavisi Nasıl Yapılır?
Hipermobilite tedavisinde temel amaç eklemleri daha fazla esnetmek değildir.
Asıl hedef:
eklem stabilitesini ve hareket kontrolünü artırmaktır.
Kas Güçlendirme Egzersizleri
Tedavinin en önemli basamaklarından biridir.
Özellikle eklem çevresindeki kasların kontrollü şekilde güçlendirilmesi eklemin stabilitesini artırabilir.
Core Egzersizleri
Bel, karın ve pelvis çevresindeki kasların güçlendirilmesi omurganın kontrolü açısından yararlı olabilir.
Propriosepsiyon ve Denge Egzersizleri
Denge çalışmaları eklemin pozisyonunun daha iyi algılanmasına ve hareket kontrolünün gelişmesine yardımcı olabilir.
Kontrollü Direnç Egzersizleri
Düşük yükle başlayıp kontrollü olarak artırılan direnç egzersizleri çoğu hastada uygundur.
Egzersizin miktarı kişinin mevcut kas gücüne ve ağrı durumuna göre belirlenmelidir.
Hipermobilitede Esneme Egzersizi Yapılmalı mı?
Bu noktada önemli bir yanlış anlaşılma vardır.
Hipermobil bir kişinin zaten normalden geniş eklem hareket açıklığı bulunur.
Bu nedenle sürekli daha fazla esnemeye çalışmak her zaman doğru değildir.
Özellikle eklemi son hareket sınırına kadar zorlayan hareketler bazı hastalarda şikâyetleri artırabilir.
Tedavinin odak noktası çoğunlukla:
esneklik değil, stabilite olmalıdır.
Hipermobilitesi Olanlar Spor Yapabilir mi?
Çoğu kişi uygun şekilde planlanmış spor ve egzersiz yapabilir.
Ancak egzersiz programı kişinin:
- Hipermobilite düzeyine,
- Ağrı bölgesine,
- Kas gücüne,
- Geçmiş yaralanmalarına,
- Eklem instabilitesine
göre düzenlenmelidir.
Egzersiz sırasında eklemleri sürekli son hareket sınırına götürmekten kaçınmak önemlidir.
Kontrollü kuvvetlendirme, denge ve stabilizasyon egzersizleri genellikle programın temelini oluşturur.
Hipermobilite Tamamen Geçer mi?
Hipermobilite çoğu zaman kişinin yapısal özelliklerinden biridir.
Dolayısıyla amaç hipermobiliteyi tamamen ortadan kaldırmak değildir.
Ama doğru tedavi ve egzersizle:
- Ağrı azaltılabilir,
- Kas gücü artırılabilir,
- Eklem kontrolü geliştirilebilir,
- Yaralanma riski azaltılabilir,
- Günlük yaşam kalitesi artırılabilir.
Bu nedenle hipermobiliteye bağlı ağrı yaşayan kişiler için doğru hareket alışkanlıkları oldukça önemlidir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Aşağıdaki durumlarda değerlendirme yapılması uygun olabilir:
- Eklem ağrılarının uzun süredir devam etmesi
- Sık tekrarlayan burkulmalar
- Tekrarlayan çıkık veya yarı çıkıklar
- Eklemde belirgin güvensizlik hissi
- Günlük yaşamı etkileyen kas yorgunluğu
- Bel ve boyun ağrısının kronikleşmesi
- Egzersiz sonrası uzun süren ağrı
- Yaygın kas-iskelet sistemi ağrısı
- Hipermobiliteye eşlik eden başka bağ dokusu bulguları
Burada önemli olan yalnızca “hipermobilite var mı?” sorusunu cevaplamak değildir.
Asıl soru:
Hipermobilite kişinin ağrısının gerçekten nedeni mi?
olmalıdır.
Sonuç: Hipermobilitede Amaç Daha Fazla Esnemek Değil, Daha İyi Kontrol Sağlamaktır
Hipermobilite bazı kişiler için hiçbir probleme yol açmayan yapısal bir özellikken bazı kişilerde kronik kas ve eklem ağrılarının önemli nedenlerinden biri olabilir.
Özellikle tekrarlayan burkulmalar, eklem instabilitesi, kas yorgunluğu ve uzun süren ağrı varsa hipermobilitenin klinik olarak değerlendirilmesi önemlidir.
Tedavinin temel prensibi eklemleri daha fazla esnetmek değildir.
Kasların güçlendirilmesi, eklem stabilitesinin artırılması, propriosepsiyonun geliştirilmesi ve doğru hareket alışkanlıklarının kazandırılması tedavinin temelini oluşturur.
Her hastanın ağrı mekanizması aynı değildir. Bu nedenle uzun süren ağrılarda tedavi, hastanın muayene bulgularına ve ağrının gerçek kaynağına göre kişiye özel planlanmalıdır.
Doç. Dr. Habib Bostan
Anesteziyoloji ve Reanimasyon Uzmanı
Sık Sorulan Sorular
Hipermobilite nedir?
Hipermobilite, eklemlerin normalden daha geniş hareket açıklığına sahip olmasıdır. Tek başına bir hastalık değildir ve bazı kişilerde hiçbir şikâyete neden olmaz.
Hipermobilite ağrı yapar mı?
Evet. Özellikle eklem stabilitesi azaldığında kaslar, tendonlar ve bağ dokuları daha fazla yük altında kalabilir. Bunun sonucunda kronik kas ve eklem ağrıları gelişebilir.
Hipermobilite en çok nerelerde ağrı yapar?
Diz, bel, boyun, omuz, kalça, el bileği ve ayak bileği sık etkilenen bölgelerdir.
Hipermobilite bel ağrısına neden olur mu?
Bazı kişilerde omurga çevresindeki eklem ve bağların fazla hareketli olması kasların daha fazla çalışmasına ve bel ağrısına katkıda bulunabilir.
Hipermobilite tedavisi var mı?
Tedavinin amacı hipermobiliteyi ortadan kaldırmak değil, eklem stabilitesini ve hareket kontrolünü artırmaktır. Kas güçlendirme, core egzersizleri, denge ve propriosepsiyon çalışmaları tedavinin temelini oluşturabilir.
Hipermobil kişiler esneme egzersizi yapmalı mı?
Aşırı esneme her zaman uygun değildir. Hipermobil kişilerde çoğunlukla esnekliği artırmaktan çok kas gücü ve eklem stabilitesinin geliştirilmesi hedeflenir.
Hipermobilite ile Ehlers-Danlos sendromu aynı mıdır?
Hayır. Her hipermobil kişi Ehlers-Danlos sendromuna sahip değildir. Hipermobil Ehlers-Danlos sendromu için ek klinik kriterlerin değerlendirilmesi gerekir.
Hipermobilite fibromiyalji ile karışabilir mi?
Evet. Her iki durumda da yaygın kas-iskelet sistemi ağrısı görülebilir. Bazı kişilerde her iki durum birlikte de bulunabilir. Bu nedenle ayrıntılı klinik değerlendirme önemlidir.
